zaterdag 3 december 2011

Fenomeen: Oorlogsdaders op de bühne

Oorlogsdaders op de bühne

Helmert Woudenberg in Übermensch
Na meer dan 65 jaar maken theatermakers nog steeds voorstellingen over de Tweede Wereldoorlog. Ze deinzen daarbij niet terug voor oude taboes. Dit seizoen krijgen vooral de daders massaal het woord. Vanwaar die hausse? En wat moet het publiek anno 2011 nog met die oorlog?

Oorlogsdaders lijken dit seizoen en masse de Nederlandse theaterpodia te veroveren. Actrice Kathenka Woudenberg vertelt in Narciss het verhaal van haar vader ‘die wel duizend keer de Hitlergroet bracht’. Na de oorlog werd hij gemarteld ‘door achteraf maar al te goede Nederlanders’ en belandde in de kampen van Bergen Belsen en Vught. Over dit heftige leven schreef de actrice lange brieven aan auteur en regisseur Gerardjan Rijnders, die ze voor haar tot een monoloog herschreef. Medelijden, begrip en afgunst kenmerken de moeizame relatie van de actrice met haar vader. 
Acteur Yorick Zwart en regisseur Ludo Hoogmartens bewerkten onlangs de waargebeurde roman Montyn. Biograaf Dirk Ayelt Kooiman schetste in het boek het bewogen leven van de eigenzinnige kunstenaar Jan Montyn. Als verveelde puber in het dorpse Oudewater zoekt hij avontuur bij de Duitse trainingskampen, raakt daar begeisterd door de spannende Marinekrieg en vecht uiteindelijk aan het oostfront tegen de Russen. Pas daar wordt de latere kunstenaar zich bewust van de ideologie achter zijn keuzes.
Een derde voorbeeld is acteur Helmert Woudenberg, neef van Kathenka. Hij declameert in zijn solovoorstelling Übermensch fascistische uitspraken uit Hitlers Mein Kamp om daarna in te zoomen op diens moeilijke jeugd. De vader van Adolf Hitler blijkt zijn zoon namelijk systematisch te hebben mishandeld. Vanuit de woede en de pijn uit deze kinderjaren probeert Helmert Woudenberg de latere gruweldaden van de dictator te duiden.

Mer à boire
Wat verklaart de grote en misschien wel toenemende aandacht voor deze daders? In de eerste plaats lijken de meeste theatermakers hun levensverhalen te gebruiken om meer algemene morele vraagstukken aan het publiek voor te leggen. Met Narciss wil regisseur Geradjan Rijnders bijvoorbeeld vragen stellen over het belang van afkomst en achtergrond. Waarom kan actrice Kathenka Woudenberg geen afstand nemen van haar vaders daden? Wat neem je als kind mee van het verleden van je ouders? Yorick Zwart wil via het levensverhaal van Jan Montyn het belang van keuzes relativeren. ‘Achteraf is heel duidelijk wat goed en fout is. Er zal altijd een partij winnen en een partij verliezen, maar je moet dan maar het geluk gehad hebben dat je voor de juiste partij hebt gekozen.’ Helmert Woudenberg, wiens vader als Nederlandse SS’er aan het oostfront sneuvelde, onderzoekt in Übermensch het belang van opvoeding. Wie zouden Hitler én hijzelf geweest zijn als ze door andere ouders waren opgevoed?

De oorlog lijkt in deze voorstellingen een nieuwe Griekse mythe geworden, een groot verhaal waarmee theatermakers uiteenlopende ethische vragen kunnen stellen. Voor Frank Noorland, programmeur van Theater Bellevue, is de oorlog dan ook een ‘mer à boire’. ‘Alle aspecten van de mens zitten erin verwerkt.’

Politieke parallellen
Soms wordt het moreel kader heel concreet. Theatermakers trekken dan parallellen met de oorlog om iets over de huidige (politieke) situatie te zeggen. In zijn proefschrift Dat nooit meer. De nasleep van de Tweede Wereldoorlog in Nederland merkt historicus Chris van der Heijden een toename van dit soort vergelijkingen op. Omdat de Shoah in de oorlogsherdenking een centrale plaats heeft gekregen, verwijzen we vooral in het debat over de herleving van rechts en over de behandeling van minderheden steeds vaker naar die oorlog.

Helmert Woudenberg vond de actualiteit terug in Hitlers Mein Kampf uit 1924. Een passage als ‘Ze horen hier niet, ze moeten hier weg, terug naar waar ze ooit vandaan zijn gekomen’ zou volgens hem ook hier en nu geschreven kunnen zijn. In zijn voorstelling Übermensch maakt de acteur de vergelijking nog tastbaarder door zonder Duits accent en beruchte snor te spelen en door concrete namen, landen en bevolkingsgroepen bij de citaten uit het boek weg te laten. 
Ook acteur Yorick Zwart ziet parallellen. In Antwerpen repeteerde hij voor een eerdere versie van Montyn in dezelfde straat als het hoofdkwartier van het Vlaams Belang. ‘De onderwerpen raakten elkaar’ toen tijdens zijn monoloog demonstraties van de Vlaams extreem rechtse partij voorbij trokken.

Afstand maakt vrij
De oorlog blijkt een magnetiserend symbool voor morele en politieke vraagstukken geworden. Maar omdat we voor steeds meer verschillende aspecten aandacht hebben, raakt het symbool volgens Van der Heijden ook versplinterd. De oorlog staat momenteel voor ‘een regenboog aan ervaringen, een potpourri aan verhalen en een wirwar aan achtergronden’. Een belangrijk gevolg van deze ‘veelkleurigheid’ is dat we ons minder goed met de oorlog kunnen identificeren en dat taboes en gevoeligheden daarom stilaan verdwijnen. Vragen over bijvoorbeeld het bovengemiddelde aantal Nederlandse joden dat de oorlog niet overleefde kunnen en worden nu steeds nadrukkelijker gesteld.Dit bevestigt ook Rene van Heijningen, informatie- en collectiespecialist van het NIOD. Hij merkt een algemene trend van ‘normalisering’ op. Wetenschappers zien de oorlog als een gewoner, onbeladen onderwerp en durven vrijuit ook over het daderperspectief te schrijven. Er verschijnen de laatste tijd steeds meer onderzoeken over de NSB of over de Duitser als slachtoffer.

Ook de theatermakers blijken niet meer belemmerd door taboes. ‘Omdat we meer afstand hebben tot de oorlog, kunnen we er gemakkelijker en genuanceerder over praten en schrijven. Vroeger was alles zwart-wit, nu zijn er alleen nog grijswaarden. Nu is veel meer mogelijk en kan ik ook eens iets positiefs over een NSB’er schrijven,’ zegt Gerardjan Rijnders. In plaats van de oorlogsdaders te veroordelen, proberen de makers ze nu vooral te begrijpen. Toneel dat oordelen velt, vindt Gerardjan Rijnders niet interessant. Ook Yorick Zwart wil in Montyn niet (ver)oordelen. ‘Wat we heel erg geprobeerd hebben, is dat het publiek hetzelfde ervaart als Jan Montyn. Welke keuze zou jij maken in zijn situatie? Wat als je er te laat achter komt dat je aan de verkeerde kant van het oostfront staat te vechten?’ Zelfs Helmert Woudenberg poogt met Übermensch de leider te begrijpen. De verhalen over de ernstige mishandelingen uit diens jeugd roepen zelfs een beetje mededogen op. 


Kathenka Woudenberg speelt de Bellevue Lunchtheatervoorstelling Narciss, Theater Bellevue 8/5 t/m 31/5, www.lunchtheater.nl. Yorick Zwart speelt Montyn, tournee 4/4 t/m 16/5, wwww.dezee.nl. Helmert Woudenberg speelt Übermensch, 6/5 Kerk van Beets, www.helmertwoudenberg.nl
Chris van der Heijden schreef Dat nooit meer: De nasleep van de Tweede Wereldoorlog in Nederland (Contact, 2011).

1 opmerking: